De Roeping en Doelstellingen van Hammoerabi

door Eric Verdonck

Anoe1 en Bel2 riepen mij Hammoerabi3, de verheven prins, die godvrezend was; Om de heerschappij der rechtvaardigheid in het land te brengen. Om de doortrapten en de boosaardigen4 uit te schakelen, zodat de sterken de zwakken niet kunnen schaden. Om het land te verlichten en de welvaart van de mensheid te bevorderen.

Ö

Toen Mardoek5 mij zond om te heersen over de mensen, om de bescherming van het recht over het land te brengen, handelde ik recht en rechtvaardig en bracht vertroosting en welzijn aan de verdrukte.

De grote goden hebben me geroepen. Ik ben de heilbrengende herder, wiens staf recht is; de goede schaduw die over de stad geworpen is. Aan mijn borst koester ik de inwoners van het land. In mijn onderkomen laat ik hen rusten in vrede. In mijn diepste wijsheid heb ik hen besloten. Dat de sterken de zwakken niet zouden kwetsen en teneinde de weduwen en wezen te beschermen.

Ik heb in Babylon6, waar Anoe en Bel hun hoofden hoog boven de stad verheffen, in de tempel E-Sagil7, die sterk gegrondvest is, zowel op aarde als in de hemel, deze mijn dierbare woorden geschreven op mijn gedenksteen beneden mijn beeltenis als koning der rechtvaardigheid, teneinde gerechtigheid te spreken in het land, er alle geschillen te beslechten en alle schade te helen.

De koning die heerste over de koningen der steden ben ik. Mijn woorden zijn weloverwogen. Er is geen wijsheid gelijk de mijne. Bij het gebod van Shamash8, de grote rechter van hemel en aarde, laat rechtvaardigheid voortgaan in het land en op order van Mardoek, mijn Heer, laat mijn monument geen vernieling overkomen.

In E-Sagil, de tempel waarvan ik hou, laat mijn naam immer geprezen zijn. Laat de verdrukte die met een rechtsgeschil zit naar voren treden en staan voor mijn beeld als koning der rechtvaardigheid. Laat hem de inscripties lezen en mijn dierbare woorden verstaan. De inscriptie zal hem zijn rechtsgeschil uitleggen. Hij zal inzien wat juist is en zijn hart zal verheugd zijn zodat hij zal zeggen:

Hammoerabi is een heerser die is als een vader voor zijn onderdanen, die de woorden van Mardoek in eerbied houdt, die het hart van Mardoek, zijn Heer, verblijdt en tot in eeuwigheid weldaden onder zijn onderdanen verdeeld en orde gevestigd heeft in het land.

Wanneer hij de optekening leest, laat hem uit het volle hart bidden tot Mardoek, mijn Heer en Zarpanit, mijn Dame9 en dan zullen de beschermende deva's en goden, die E-Sagil frequenteren, genadig de verlangens vervullen dewelke gebracht worden voor Mardoek, mijn Heer en Zarpanit, mijn Dame.

In toekomende tijden, doorheen alle komende generaties, laat de koning die in het land mag zijn, de woorden van rechtschapenheid onderhouden die ik op mijn gedenksteen geschreven heb.(Ö) Indien zo'n heerser wijsheid heeft en in de mogelijkheid is om de orde in zijn land te handhaven, laat hem op dezelfde wijze heersen over zijn onderdanen, gerechtigheid tot hen spreken, juiste beslissingen treffen, de schurken en misdadigers van het land uitroeien en voorspoed verlenen aan zijn onderdanen.

Hammoerabi, de Koning der Rechtvaardigheid, aan wie Shamash de wet verleend heeft, ben ik. Mijn woorden zijn weloverwogen, mijn daden zijn onovertroffen, om laag te brengen wie hoog zijn, om de trotse te vernederen en schaamteloosheid uit te bannen.

Indien een navolgend heerser mijn woorden overweegt, dan moge Shamash diens koning zijn bewind verlengen, zoals Hij het mijne deed, de koning der rechtvaardigheid, dat hij in rechtvaardigheid moge heersen over zijn onderdanen.

Indien deze heerser mijn woorden, die ik in mijn inscriptie geschreven heb, niet in acht neemt, indien hij mijn bezweringen minacht en de ban van God niet vreest, indien hij de wet die ik verkondigd heb vernielt, mijn woorden ervan verdraait, mijn gedenksteen verandert, mijn naam uitwist of zijn naam daar schrijft, dan weze hij vervloekt bij alle Goden van mijn pantheon.10

Vorm, Inhoud en Receptie van de Codex van Hammoerabi

De Codex van Hammoerabi is het belangrijkste en omvangrijkste wetboek van de gehele oudheid voor de tijd van de Romeinen. De codex werd waarschijnlijk in 1694 voor onze jaartelling opgesteld en is bewaard gebleven op een grote, gebeitelde steen in zwarte dioriet van 2,23 m hoog in 1901 te Soesa (Iran) gevonden waarop 282 wetsartikelen geschreven staan. Op het bovenste gedeelte van de zwarte zuil bevindt zich een bas-reliŽf met een afbeelding van de zonnegod Shamash, "Grootrechter van Hemel en Aarde", die aan Hammoerabi een stylus overhandigt om de eronder staande rechtsregels te kerven die hij dicteert. De wetten werden dus beschouwd als van goddelijke oorsprong. Dit in het bas-reliŽf verwerkte beeld verschijnt ook later in de geschiedenis als Jahwe de "Tien Geboden" aan Mozes geeft.11

De steen met spijkerschriftinscripties werd in de winter 1901-1902 door de Franse expeditie van De Morgan in de buurt van de stad Soesa gevonden, daar waar niemand hem vermoed had. Hammoerabi heerste namelijk bij de middenloop van de Eufraat, en Soesa lag vijfhonderd kilometer van Babylon verwijderd, aan de voet van het Perzische Zagrosgebergte. Natuurlijk was geen gewone dief op het eigenaardige idee gekomen om uitgerekend een wetboek te stelen dat twee-en-een-halve ton weegt. Koning Soetroek Nahoente I van Elam had in de twaalfde eeuw voor onze jaartelling de steen met de kostbare inscripties als oorlogsbuit uit Babylon laten wegslepen.12

Dit belangrijk relict van een antiek rechtsachtend volk was in drie stukken gebroken, maar toen deze terug aaneengevoegd waren bleek de tekst nauwelijks aangetast. Op een zijde van de steen staan 28 en op de andere 16 tekstkolommen voor ongeveer 4000 lijnen inscripties.13 Dit topstuk van het cultureel erfgoed van de mensheid bevindt zich thans in het Louvre te Parijs.

De inhoud van de tekst bestaat uit drie onderdelen: een hymnisch gestelde proloog, waarin Hammoerabi over zijn koningschap en zijn zorg voor 'recht en gerechtigheid' spreekt; een groot middendeel, dat de rechtsbepalingen bevat en een eveneens hymnisch-epische epiloog, waarin Hammoerabi zichzelf tekent als de ideale koning en de vloek inroept over wie dit document mishandelt.14 De beide hymnisch-epische gedeelten werden door mij samengetrokken tot een bloemlezing, waarvan u hierboven kon kennismaken onder de hoofding roeping en doelstellingen van Hammoerabi.15

De eigenlijke Codex van Hammoerabi is geen ongeordende verzameling van wetten, de wetteksten staan duidelijk gegroepeerd per onderwerp als volgt:

Over de werking van het gerecht en de kapitale misdrijven (1-25);
o.a. laster, valse aanklacht, diefstal, heling, stelen of verbergen van slaven, inbraak, roof

Over de militaire dienst, leenroerigheid en landbouwpacht (26-65)
o.a. militaire dienst, huurlingen, immuniteit van krijgsheren, agrarische plichten

(op de stŤle ontbreken de art. 66 - 99)

Over de handel en handelsverrichtingen (100-126)
Handelsmissies en -agenten, herbergen, cognossement, consignatie en opslag van koopwaar, graan en geld, schuldslavernij

Over de zeden, het familie- en erfrecht (127-194)
Het geschetste beeld is deze van een antieke, swingende en polygame samenleving. Het leeuwedeel van de codex wordt door deze zeer complexe materie opgeŽist. Overspel, verkrachting, huwelijkse ontrouw, echtscheiding, bruidsprijs en bruidsgift. Als antieke samenleving kent BabyloniŽ sacrale en tempelprostitutie, slaven en polygamie. Dit geeft aanleiding tot zeer gedifferentieerde oplossingen voor problemen als de erfrechtpositie van de kinderen uit het eerste huwelijk in samenloop met kinderen van latere vrouwen en concubines, de positie van kinderen van hierodules, gemengde huwelijken tussen vrijen en slaven edm.

Over slagen en verwondingen en de tussenkomst van geneesheren (195-227)
Het strafrecht kenmerkt zich vooral door de Lex Talionis; Oog om oog, tand voor tand, of zelfs een zoon voor een zoon. Voor letsels en kwetsuren die aan een slaaf werden toegebracht is een geldelijke vergoeding mogelijk. De artikelen in fine handelen over de tussenkomst van dierenartsen en het brandmerken van vee en slaven door barbieren.

Over de nijverheid en de aansprakelijkheid voor constructies(228-240)
De aansprakelijkheid van de bouwondernemer en de scheepsconstructeur, De averij.

Huur van arbeid en diensten (241-282)
Huur van drijfkracht (de os als trek- en lastdier), De aansprakelijkheid voor de aanwending van drijf- en spankracht, de lonen van veldwerkers en osdrijvers, werfdiefstal, huur van herders, huurtarieven voor veerboten en vrachtboten, slavenhandel.

Uit het wetboek van Hammoerabi verschijnt ons een antieke samenleving die reeds sterk geŁrbaniseerd was en technische innovaties doormaakte. De bepalingen over de bouw- en scheepsnijverheid, de aanwending van drijfkracht en de huur van arbeid en diensten in de laatste hoofdstukken van de codex kunnen aangemerkt worden als de Novellen uit de tijd van Hammoerabi.

Vanuit een cultureel-contextueel standpunt bekeken staat de stŤle van Hammoerabi niet alleen, maar wordt vergezeld van talrijke andere archeologische vondsten, zodanig dat de tijd van Hammoerabi beschouwd dient te worden als de hoogbloei van een cultuur waarvan de oorsprong ligt in de Soemerische Stadstaten van Zuid-MesopotamiŽ zoals Oeroek, Oer en Nippoer.

Van blijvende en qua gevolgen niet te bevroeden betekenis voor de gehele mensheid was de uitvinding en ontwikkeling van het schrift. Deze "geestelijke materia prima" was een schepping van de stroomculturen van SoemeriŽ en Elam, waar talrijke archeologische vondsten zijn en worden gedaan van met spijkerschrift beschreven kleitabletten.16

De vroege kleitabletten uit SoemeriŽ, die overwegend in Oeroek werden gevonden, zijn merendeels economische documenten van de staats-tempelautoriteiten, bij wie het beheer van het gemeenschapsbezit berustte. Ze zien eruit als opgestelde lijsten of als economische en administratieve verslagen, die op alle mogelijke gebeurtenissen van het Soemerische economische leven betrekking hebben. Vaak zijn het vrachtbrieven en legenden die ooit in vochtige leem werden geschreven. Ook zuivere waardelijsten komen voor, die een systematische ordening laten zien en als begin van "wetenschap" kunnen gelden.17

Daar bleef het echter niet bij. Het spijkerschrift drong ook in de staatsrechtspraak door en werd een instrument van religieuze en liturgische aantekeningen. Reeds rond 2OOO voor onze jaartelling begonnen Soemerische historici de geschiedenis van hun land en hun grote koningen op te tekenen, ook de filosofen legden hun gedachten en zinspreuken in het vochtige leem neer en de dichters vertrouwden hun kleitabletten legenden, mythen en zangen toe.18

Typisch voor SoemeriŽ en Elam is ook een ongeveer gelijktijdig ontstaan zegeltype: het rolzegel. Zo'n rolzegel bestaat uit een (meestal stenen) doorboorde cilinder, waarop geometrische patronen en afbeeldingen zijn ingesneden. Dit negatief kan door afrollen als een doorlopende band op de nog zachte klei van schrifttabletten of kruikafsluitingen worden overgebracht. Evenals het stempel was ook het rolzegel eigendomsmerk en tegelijkertijd persoonlijkheidssymbool. In de beginfase diende het vooral als kenteken van de overheid.19

Met de opkomst van het particuliere bedrijfsleven werd het meer en meer ook voor de bekrachtiging van privť-zaken benut. Kleitabletten met dergelijke overeenkomsten bevatten als afsluiting meestal de namen van de getuigen en hun zegelafrollingen. Dikwijls werd de naam van de zegelbezitter zelf in het zegel ingesneden.20

Het rolzegel is een van de bijzondere kenmerken van de hoge Mesopotamische cultuur. Naast de ceramiek en het kleitablet is het rolzegel het in aantal sterkst vertegenwoordigde soort gedenktekens van het oude Voor-AziŽ. Spijkerschrift, kleitablet en rolzegel hebben het instrumentarium van de archeologische kennis aanzienlijk uitgebreid. Ze zijn de belangrijkste sleutels tot de eerste hoge cultuur van de wereld geworden.21

Sedert de vorige eeuw zijn de kanalen van deze krachtbron voor ons zichtbaar geworden. Veertig-, misschien wel vijftigduizend kleitafeltjes openbaren ons evenzo vele rechtszaken. Alles binnen het bereik van deze handige, sluwe, vaak tobbende en daardoor, spitsvondige volkeren werd blijkbaar schriftelijk vastgelegd, alles wat men maar tot rechtsregels kon herleiden. Naast een wetboek van slechts 282 paragrafen bleef er natuurlijk veel ruimte voor overeenkomsten. Daaruit wordt het vertrouwd zijn van het hele volk met rechtzaken verklaard. De eerste kleitafeltjes werden hoogwaarschijnlijk in de omgeving van de tempel beschreven omdat de priesters de eerste rechtskundigen waren.22

In de tijd van Hammoerabi had het centrum van de bestuurlijke, wetgevende en gerechtelijke macht zich echter al verplaatst naar het paleis van de koning en we kunnen met zekerheid het bestaan van wereldlijke schrijfscholen aannemen. Hier werd niet alleen het spijkerschrift zelf, maar ook het wezen van het contract onderwezen en bovendien nog de meest gangbare formuleringen en handelingen van het rechtsverkeer. De gewone man of vrouw uit het volk hoefde niet te ondertekenen; ze konden het vaak ook niet. Ze drukten hun rolzegel onder het document en de getuigen deden dit ook. Aan dit genoegen om schriftelijk iets vast te leggen ten behoeve van de rechtsordening danken we veel materiaal over de cultuur van het Tweestromenland.23

Dankzij de ontwikkeling van de economie en van de handelsbetrekkingen hebben de juristen van het Oud-Babylonische rijk de techniek van de meeste contracten kunnen vastleggen. Vanuit BabyloniŽ was deze contractentechniek in het gehele gebied van de Middellandse zee gedurende meer dan tien eeuwen verspreid geweest; de Romeinen zullen ze later overnemen en er eigen leer kunnen uit afleiden.24

De SoemeriŽrs en BabyloniŽrs legden proefondervindelijk het beginsel van de bindende kracht van de overeenkomst, bezegeld in een geschreven instrumentum ten overstaan van getuigen, vast. Pas in de moderne tijden werden algemene, abstracte wetten geformuleerd die enerzijds wilsautonomie en consensualiteit als bronnen van contracten vastleggen en anderzijds de voorkeur geven aan schriftelijk bewijs boven het bewijs door getuigen.

Sinds zijn publicatie in 1902 is de Codex van Hammoerabi het voorwerp van een polemiek onder geleerden. Voor de enen dient de op de stŤle gevonden tekst beschouwd te worden als een echt wetboek dat in zijn tijd rechtsgelding had en waarvan de voorschriften verplicht door de gerechtshoven dienden nageleefd. Anderen houden voor dat de Stele enkel een gedenkteken was opgericht met het oog op het voeren van politieke propaganda voor de koning Hammoerabi.25

Enerzijds is er een bepaalde strekking van archeologen die elke groteske of buitenissige vondst die wordt opgedolven wenst af te doen als een propagandamiddel dat door de destijds heersende politieke dynastie werd aangewend. Anderzijds kan men in algemene termen iedere wetgeving beschouwen als politieke propaganda van de leidende klasse.

Hammoerabi was niet de eerste om rechtsregels te formuleren en schriftelijk vast te leggen in spijkerschrift. Het oudst gekend wetboek is thans de Codex van Oernammoe, de stichter van de Derde dynastie van Oer omstreeks 2040 voor onze jaartelling en die slechts gedeeltelijk werd teruggevonden. In de Codex van Lipitistar, opgesteld ca. 1880 legt de koning in zijn inleiding uit dat "hij het recht van de landen van Soemer en Akkad wil vaststellen". De codificatietechniek was dus al voor Hammoerabi bekend in SoemeriŽ.26

In zijn proloog geeft Hammoerabi ons ook het relaas van zijn verdiensten als krijgsheer en vredestichter. Hoe hij strijd leverde om de verschillende Soemerische stadstaten te onderwerpen, onder zijn gezag te brengen en steden te stichten. Hammoerabi beoogde met zijn wetboek te komen tot een codificatie en uniformisering van het recht van de onder zijn gezag gekomen stadstaten en volkeren. De wetten zijn dan ook niet zijn geestelijke eigendom. Wetten hebben dan pas zin als ze kunnen worden nageleefd, als ze met de levensgewoonten van het volk waarvoor ze bestemd zijn overeenstemmen. Gewoonten bepalen het gewoonterecht. Derhalve nam Hammoerabi de oude Soemerische rechtsgewoonten en die van het semitische volksdeel, dat zijn eigen tradities had, werkte de tegenstellingen ervan weg en formuleerde het tot een wet. Er bestonden zelfs al geschreven wetten en sommigen waren duizend jaar oud, die slechts opnieuw geformuleerd moesten worden. Alleen om hiaten op te vullen en om wat verouderd was te vervangen, moesten nieuwe wetten worden uitgewerkt.27

Het argument dat het wetboek van Hammoerabi niet formeel zou zijn uitgevaardigd of afgekondigd houdt weinig steek. Hammoerabi stelt zelf in zijn epiloog dat de opgestelde stŤle door iedereen geraadpleegd kan worden zodanig dat de verdrukte die met een rechtsgeschil zit de inscripties kan lezen en verstaan zodanig dat de inscripties hem zijn rechtsgeschil zullen uitleggen en hij zal inzien wat juist is en zijn hart zal verheugen.

Er bestaan andere stŤles die de tekst van de Codex Hammoerabi bevatten. Tevens werden spijkerschrifttafels teruggevonden met gedeeltes van het wetboek die waarschijnlijk gebruikt werden als een soort handwetboeken bestemd voor de praktijk. In de bibliotheek te Nineve van de latere Assyrische vorst Assoerbanipal werd de integrale tekst van het wetboek van Hammoerabi teruggevonden.

Het gegeven dat de rechtsregels in de Codex Hammoerabi niet bedoeld zijn als wetten, maar als din‚t misharim, dat wil zeggen, als onderwijs voor de rechters dat hen de weg naar het te vellen vonnis toont is eerder een argument voor het afgekondigd en uitgevaardigd zijn dan ertegen.28

Volgens de bewoordingen in de epiloog richtte Hammoerabi zijn gedenksteen op, teneinde gerechtigheid te spreken in het land, er alle geschillen te beslechten en alle schade te helen.

Tot slot wordt voorgehouden dat er geen sprake kan zijn van een codex omdat het werk niet het gehele Babylonische rechtsstelsel beschrijft en geen volledige opsomming is van alle bestaande rechtsregels. Evenmin is het positivistisch te noemen in de zin van een systeem dat alle bestaande wetten afleidt uit enkele abstracte rechtsaxiomas. Zowel het argument van afkondiging als van volledig systeem geven echter blijk van een cultureel centrisme waarbij de waarnemer zich voor zijn waarneming en commentaar laat leiden door eigentijdse constructies. Voor het toewijzen van de term codex volstaat het immers dat het een verzameling rechtsteksten betreft en is niet vereist dat het om een geautoriseerde collectie of een sluitend systeem zou gaan.

De wetteksten van Hammoerabi zijn verzamelde gewoonterechtsregels en pandekten in de zin van toonaangevende precedenten van vorsten. Het verschil tussen een rechtsboek en een wetboek bestaat hieruit dat in een rechtsboek rechtsregels staan, omdat ze gelden. De rechterlijke regelingen in een wetboek daarentegen krijgen hun geldigheid door het loutere feit dat ze in het wetboek staan en als zodanig op een bepaald tijdstip van kracht werden. De tegenstrijdigheid tussen een rechtsboek en een wetboek (codex) is die tussen recht en wet, tussen ius en lex.29

Uit de ontwikkelingspsychologie weten we dat de cognitieve ontwikkeling verloopt van magisch-realistisch over pre-logisch, naar concreet en abstract denken. Ook de rechtscultuur volgt dezelfde ontwikkelingsgang, zodat het absurd is onze eigentijdse abstracte constructies te willen projecteren in deze antieke cultuur.

Alhoewel de spijkerschriftwetboeken nog geen algemene uiteenzetting van het rechtsstelsel bevatten, vormen ze nochtans de eerste pogingen van de mensheid om op min of meer abstracte wijze rechtsregels te verzamelen en formuleren. Hierin ligt de grote verdienste van de MesopotamiŽrs met betrekking tot de vorming van ons recht.30

Ook hier vinden we een argument voor het wetskarakter van de codex Hammoerabi in de epiloog met zijn formule "ne varietur" waarbij Hammoerabi vervloekingen uitspreekt over hen die de tekst veranderen en over navolgende heersers die hem niet naleven. Daarmee worden de wezenskenmerken van het wetsconcept aangegeven, nl. de onveranderlijkheid en de eeuwigdurendheid.

Levendig middelpunt van het oude MesopotamiŽ, dat van het ontstaan van de eerste Soemerische stadstaten - Oeroek, Oer, Kisch, Eridoe en Nippoer - tot zijn vernietiging door de Perzen een tijdvak van bijna drie millenia omvat, was twaalfhonderd jaar lang het machtige Babylon, dat de oud-testamentische profeten zo vurig hebben vervloekt en dat de Griekse reizigers en historici als een stad der wonderen hebben beschreven.31

Babylon dankt zijn slechte reputatie vooral aan de Bijbel - juister gezegd: aan het feit, dat de oud-testamentische profeten geen gelegenheid voorbij lieten gaan zich publicistisch te wreken voor het onrecht dat de joden van de BabyloniŽrs hadden ondervonden.32




Geraadpleegde Werken:
Encarta Encyclopedie - Winkler Prins Editie 1999
COTTERELL, Arthur, Encyclopedie van Mythen en Legenden, M&P, Weert, 1990
P÷RTNER, Rudolf, De Toren van Babel was geen wolkenkrabber, Bloei en Verval van de eerste hoogontwikkelde cultuur der mensheid, in: P÷RTNER, Rudolf (Ed.), Oude Beschavingen in nieuw licht, Ankh-Hermes, Deventer, 1976
GILISSEN, John, Historische Inleiding tot het Recht, Kluwer Rechtswetenschappen, Antwerpen, 1981
SCHREIBER, Herman, De Tien Geboden. De Mens en zijn Recht, Nib, Zeist, 1962

Internetbronnen:
Codex Hammurabi - Nederlandstalige Wikipedia
Codex of Hammurabi - PDF Document at constitution.org
CHIERA, Edward, Old Babylonian Contracts (PDF Documents)

HTML at sacred-texts.com:
KING, Leonard, The Code of Hammurabi
KING, Leonard, The Seven Tablets of Creation
MacKENZIE, Myths of Babylonia and Assyria

Thesis op ethesis.net:
BECKERS, Elke, De Oud-Babylonische Patriarchale Samenleving

Verantwoording der illustraties:
1. Codex van Hammoerabi - nr. 2O in CROUZET, Histoire Gťnťrale des Civilisations,
Tome I AYMARD, AUBOYER, L'Orient et La GrŤce Antique
2. Gevleugelde Stier van Khorsabad - nr. 23 in AYMARD, AUBOYER, op.cit.
3. Basrelief op de StŤle van Hammoerabi - Encarta Encyclopedie op.cit.
4. Reconstructie van de Tempel van Mardoek in Babylon - www.bible-history.com
zie ook de reconstructie van de Ziggurat op: www.maquettes-historiques.net
5. Standbeeld van Gebo - nr. 27 in MacKENZIE, Myths of Babylonia and Assyria op sacred-texts.com

Naschriften:
1. In het freeware Bijbelprogramma eSword!, dat je zeker es moet uitproberen, kon ik de dictionary "International Standard Bible Encyclopedia" laden. Daarin trof ik twee artikels aan over Hammoerabi en zijn codex. Het eerste artikel handelt over Boek Genesis en waaruit blijkt dat Hammoerabi en Abraham tijdgenoten waren. Het tweede artikel is een studie die de bepalingen van de Codex van Hammoerabi vergelijkt met die van het Boek Mozes en daarin overeenstemmingen aanmerkt.
ISBE_Hammurabi.doc
ISBE_Hammurabi, The_Code_of.doc

2. Tijdens een webanalyse merkte ik dat mijn rechtshistorisch tractaat over de codex van Hammoerabi navolging kreeg en aangehaald werd op de blog van Dr. J.J. v. Verre.
http://spirituelefilosofie.blogspot.com/

3. Een vriend vestigde mijn aandacht op de hype die er gaande is op de website Youtube rond de oude SoemeriŽrs en de buitenaardse oorsprong van de menselijke beschaving. Je kan deze filmpjes best terugvinden door de termen "Ancient Sumerian Aliens", "Lloyd Pye" of "Phil Schneider" als zoektermen te gebruiken op de site van Youtube.
Als voorsmaakje hieronder de documentaire: "The Sumerians and the Annunaki - with Zecharia Sitchin"

Youtube - Ancient Sumerians




Voetnoten:

(1) Anoe: (Soemerisch: An) personificatie van de Hemel, de naam betekent Firmament. Anoe was als veroorzaker van de regen "de vader die het zaad doet ontkiemen". Anoe zat de Raad der Goden voor, de hoogste rechtbank van het universum, en werd in nauw verband gebracht met het koningschap.

Zo was het Anoe die de koning benoemde op voordracht van de Raad der Goden. Dit orgaan kwam bijeen in de voorhof van de tempel van Bel, de zoon van Anoe, om gezagsdragers te benoemen of misdadigers te berechten. De Goden deden zich eerst te goed aan het eten en drinken dat de tempelwachters klaarzetten.

Voordat de voorstellen werden ingediend en in stemming gebracht, werd eerst een eed afgelegd dat eenieder zich zou houden aan de raadsbesluiten. Bel zag erop toe dat de beslissingen werden uitgevoerd. De koning diende de door Anoe opgelegde plichten en rituelen te vervullen.

(2) Bel: (Soemerisch: Enlil) personificatie van de Lucht en de Wind, de naam betekent Heer van de Wind. Het woord stemt ethymologisch overeen met het Semitische "Baal" wat Heer betekent. Hij was de zoon van de Hemelgod Anoe en belichaamde energie en kracht en niet zozeer de kalmte van het goddelijk gezag. In de Babylonische mythologie maakt Bel deel uit van een kosmische trias, waartoe verder Anoe, de hemelgod, en Ea, de god van de wateren, behoren. Hij bepaalt het lot der mensen en legt hun zijn wil op. Het tablet met de lotsbepalingen bevindt zich in zijn bezit.

Het bekendst is de Soemerische mythe Enlil en Ninlil; de geboorte van de maangod. Toen Enlil Ninlil, de godin van het graan, badend aantrof bij de muren van de stad, kon hij haar schoonheid niet weerstaan en en verkrachtte haar. Voor zijn misdaad werd hij door de Raad der Goden uit Nippoer verbannen en ter dood veroordeeld. Enlil vertrok naar het land der doden, maar Ninlil besloot hem te volgen om hun zoon in zijn aanwezigheid te baren. Dit kind was de maangod Nanna (Babylonisch: Sin), de god van het vee.

Nanna zou in de onderwereld zijn gestorven als Enlil Ninlil niet had weten te overreden nogmaals bij hem te liggen. Omdat dit nieuwe nakomelingschap in de onderwereld was verwekt, kon het daar leven en de plaats van Nanna innemen. Doordat Enlil de ontsnapping van Nanna uit de onderwereld wist te arrangeren, kon de maangod de nachtelijke hemel verlichten. Dit verhaal over de veroordeling en dood van Enlil maakte wellicht deel uit van een cultus van een stervende en herrijzende god. De naam Sin refereert aan de wassende maan, Nanna aan de volle maan en Asimbabbar aan het eerste licht aan het begin van elke maancyclus.

Het ritueel van het gewijde huwelijk maakte deel uit van de eredienst van Sin. Tijdens dit ritueel nam de koning de identiteit van de god aan, terwijl de hogepriesteres van koninklijke bloede de plaats van de godin innam.

(3) Hammoerabi: over de betekenis zijn de meningen verdeeld; ofwel spelt men Hammoerabi, hetgeen betekent Hammoe is groot, ofwel schrijft men Hammoe-rapi; Hammoe geneest.

(4) Doortrapten en Boosaardigen: We stuitten hier op de ethische tegenstelling die in de engelse taal uitgedrukt wordt als "the righteous" and "the wicked" en die we ook terugvinden in de Oud-Testamentische Bijbelboeken en andere Judaistische teksten. In het nederlands wordt dit doorgaans vertaald als de rechtvaardige en de goddeloze. Voor een goed begrip geef ik hierbij de betekenisinhouden van de twee engelstalige begrippen.
Wicked: zondig, doortrapt, verdorven, goddeloos, ongelovig, boosaardig, woest, vals, ondeugend, snaaks
Righteous: rechtvaardig, rechtschapen, eerlijk, devoot

(5) Mardoek: de oppergod van Babylon, de naam betekent "Stierkalf van de Zon". Het Babylonische Scheppingsverhaal vangt aan met Tiamat, de vrouwelijke draak van de zoute wateren, die de Babylonische Goden uitdaagde en in het verderf wou storten. De Goden kozen Mardoek en zonden hem uit als hun voorvechter. Zij verleenden hem de macht om de goden te bevorderen of te degraderen, belastten hem met het toezicht op de tempels en gaven hem het opperbevel in de strijd om gevangen te begenadigen of te doden.

Met orkaankracht ging Mardoek de strijd aan met de duivelse draak Tiamat en versloeg haar. Na zijn overwinning bracht Mardoek de lotstabletten, die hem van de macht over de wereld verzekerden, in veiligheid. Dan sneed hij de draak Tiamat in tweeŽn en tilde de ene helft op om als hemel te dienen; van de andere helft maakte hij de aarde. Vervolgens schiep hij het hemelse huis van de goden; de sterren en planeten, de maan, de tijd en de seizoenen. Tot slot schiep hij de mens door het bloed van het verslagen monster onder de klei te kneden.

(6) Babylon: de naam Bab-ilu betekent "Gods Poort"

(7) E-Sagil: of Esagila was de Tempel van Bel Mardoek of Heer Mardoek.
De Stadtempel van Mardoek bestond uit twee gebouwencomplexen: een lage tempel volgens het oude type van het hofhuis gebouwd en een trapsgewijs gebouwde tempeltoren met een op een platform gebouwde hoge tempel op de top van de Babylonische Ziggurat of Toren van Babel. Deze was in gebruik voor astronomische waarnemingen. Volgens Herodotus werd in de top, in een daartoe comfortabel ingerichte tempelruimte met rustbed, het hieros gamos voltrokken. In het lage tempelcomplex bevond zich het gouden beeld van een zetelende Bel Mardoek, alsook enige altaren voor het verrichten van rituele offerandes als het slachten van jonge, reine offerdieren of het branden van wierook. Allicht stond ook de staande phallische steen met de codex er opgesteld.

Marduk Temple Babylonia

(8) Shamash: De Babylonische zonnegod die ook met gerechtigheid in verband werd gebracht. Kittoe, de Waarheid en Mesjaroe, de Rechtvaardigheid waren zijn helpers. In Babylon was de zonneschijf met daarin een vijfpuntige ster het symbool van Shamash. De god werd doorgaans afgebeeld als een heerser gezeten op een troon. Herodotus vereenzelvigt hem met Jupiter.

(9) "Lord" and "Lady" hebben hier de connotatie van Master of Mistress: Meesteres, Gebiedster, Heerseres, Onderwijzeres, Lerares, Huisvrouw, Geliefde en Minnares.

(10) De Vervloekingen van Hammoerabi: In de epiloog van zijn codex gaf Hammoerabi een overzicht van zijn pantheon en de zegens en vloeken die iedere godheid vervult.

De grote God Anoe, Vader der Goden, inrichter der heerschappij, majesteuze glorie van het koningschap - breken van de scepter, verdoemen van de bestemming

Bel, de Heer, die de bestemming (het noodlot) vastlegt, wiens bevelen onveranderlijk zijn, brenger van overvloed - rebellie en oproer, schaarsheid en hongersnood, de vernieling van de stad, de verspreiding van de bevolking, de ontzetting uit de heerschappij

Belit, de Grote Moeder, van wie het order machtig is in E-kur (de Babylonische Olympos), de Meesteres, die neigend luistert naar verzoeken en zetelt in oordeel en beslissing, waar Bel de bestemming vastlegt - Laat ondernemingen in een slecht daglicht stellen en boos schijnen voor Bel, brengt de vernieling over het land, het uitgieten van de levens van onderdanen als water in de mond van Bel

Ea, Heer van het Zoete, Levenbrengende Water, de grote heerser, wiens beschikte verordeningen tot uitvoering komen, de denker der goden, de alwetende, die de dagen van het leven verlengt - wegnemen van begrip en wijsheid, tot vergetelheid voeren, het opdrogen van rivieren en mislukken van graanoogsten en voedingsgewassen.
[Ea was de Babylonische god van het zoete water. Hij was de vader van Mardoek. Ea was half vis en half mens en leerde de mens het land te verbouwen en bracht hem rede en wijsheid bij. Hij maakte deel uit van een drieŽenheid, die naast hem uit de hemelgod Anoe en de luchtgod Bel bestond.]

Shamash, de grote Rechter van Hemel en Aarde, de alziende, die alle levensvormen ondersteunt, Heer van Moed en Levenslust - versplinteren van heerschappij, verachting van de wet, toekomstvisioenen van de ontworteling van het fundament van de troon

Sin, de Maangod, Heer van de Hemel, die wassend zijn licht aan de goden schenkt - Zware schulden en grote neergang zodat niets meer lager lijkt, dagen, maanden en jaren vol tranen en verzuchtingen, gebukt gaand onder de last van overheersing

Adad, Heer van Vruchtbaarheid, heerser van hemel en aarde - terughouden van regenval uit de hemelen en van watervloed uit de bronnen, vernieling van het land door hongersnood en behoeftigheid

Zamama, de grote krijger, de eerstgeboren zoon van E-kur - neerwerpen van de wapens op het krijgsveld, verslaan worden door zijn vijanden, zijn dag in nacht veranderd zien

Ishtar, godin van strijd en oorlog, die de wapens ontbindt, genadige en beschermende geest die heerschappij liefheeft - vervloekt een koninkrijk met haar boos hart en grote eerwraak, verandert gratie in slechtheid, veroorzaakt wanorde en rebellie onder het leger

Nergal, de macht onder de goden, schenker van overwinningen
Nin-tu, sublieme meesteres van het land, vruchtdragende moeder, schenkster van nakomelingschap
Nin-karak, dochter van Anoe, verleent bevalligheid en heelt wonden

(11) GILISSEN, op. cit. p. 71

(12) SCHREIBER, op. cit. p. 55

(13) MacKENZIE, op. cit. p. 222-223

(14) Hammoerabi, in: Encarta(R) 99 Encyclopedie Winkler Prins Editie

(15) De hymnisch-epische bloemlezing en het overzicht van de wetsartikelen werd door mij vertaald en samengevat uit het engels. De integrale tekst is op het internet te vinden op constitution.org en sacred-texts.com

(16) P÷RTNER, op. cit. p. 83

(17) P÷RTNER, op. cit. p. 85

(18) P÷RTNER, op. cit. p. 86

(19) P÷RTNER, op. cit. p. 86

(20) P÷RTNER, op. cit. p. 86-87

(21) P÷RTNER, op. cit. p. 87

(22) SCHREIBER, op. cit. p. 54 & p. 67

(23) SCHREIBER, op. cit. p. 67-68

(24) GILISSEN, op. cit. p. 71

(25) zie de licentiaatsthesis van BECKERS, Elke, De Oud-Babylonische Patriarchale Samenleving op ethesis.net voor een overzicht van geleerden die zich met deze discussie bezighielden.

(26) GILISSEN, op. cit. p. 71

(27) SCHREIBER, op. cit. p. 56

(28) GILISSEN, op. cit. p. 70

(29) PREISER, W., Zur rechtlichen Natur der altorientalischen ĎGesetzeí, 1969, aangehaald in BECKERS op. cit.

(30) GILISSEN, op. cit. p. 70-71

(31) P÷RTNER, op. cit. p. 102

(32) P÷RTNER, op. cit. p. 73