In de oude Canisiusvertaling klinken deze verzen uit psalm 128 als volgt:

Er kan ook nog verwezen worden naar Kerkhofblommen, waar Gezelle een prachtige parafrase gaf van psalm 130 "De profundis".

(Kerkhofblommen, 175-202)

Constant Broos

Woord vooraf

Op 2 juni 2007 heb ik te Mechelen voor leden van de Gezellekring een uiteenzetting gehouden in de vorm van een PP-presentatie. Het onderwerp van dit betoog gaat over Gezelle, de moderne. Daarin wil ik aantonen, dat de oude Gezelle in gedichten over natuur en bovennatuur de moderne literatuur aankondigt. In wat volgt worden de twee delen van dat exposé uitgewerkt. Net als in de lezing zelf worden beide voorafgegaan door een globale inleiding, waarin de poëtische kenmerken van oud en nieuw, van traditioneel en modern bij Gezelle in een notendop aangegeven zijn. Dat gebeurt dan aan de hand van het gedicht ’t Avondt, dat de lezer net als de andere behandelde gedichten, bijvoorbeeld, in ideale omstandigheden aan kan treffen in Guido Gezelle, Volledig Dichtwerk, de onvolprezen, door J.Boets e.a. verzorgde Jubileumuitgave 1899-1999 (dundrukeditie). Voor hun identificatie gebruik ik dan ook zijn gegevens.

Een transfiguratie

De literatuuraspecten stijl en stroming worden hierna besproken in het gedicht ’t Avondt (R. 198, 1895?). Eerst komen de stijlkenmerken ter sprake. In de amper zes verzen van dit gedicht werkt de lezer mee aan de transfiguratie van een natuurgebeuren. Het scheppingsproces, door de dichter op gang gebracht, blijft bestendig in de lezersverbeelding aanwezig: hij ziet hoe de dag er actief in de nacht overgaat. Gezelle realiseert de genesis van het allesomvattende natuurfenomeen zo, dat de geladenheid ervan de omvang van de tekstgegevens op een verbluffende wijze overstijgt. Een uitvergroting als deze komt op zich al modern over. Door een trefzeker, doorzichtig gebruik van klassieke stijlmiddelen wordt dat uitdeinende tijdsmoment gestuwd. Zo klinkt aldoor herhaling, letterlijk of als synoniem, in de verzen 1, 2-3 en 5. Rijm-, staf- en binnenrijm echoën twee- of drieledig uit de hele omvang van het gedichtje. Kortom, al die symmetrische stijlmiddelen brengen de met elkaar verbonden onderdelen van deze natuurevocatie muzikaal naar het finale orgelpunt van v. 6. Daarin krijgt Gezelles magistraal geleide creatie van zes verzen zijn definitief beslag. De incarnatie van een kosmisch natuurtafereel is dan voltooid: gaaf en af. En dit nachtelijke moment van eindeloze harmonie brengt de poëziegevoelige lezer dan ook in een als absoluut ervaren bestaansrust.

Vervolgens, in ’t Avondt verwerkt Gezelle vertrouwde en vernieuwende literaire stromingen. Vooreerst ontleent hij de klassieke stijlmiddelen, in de vorige alinea toegelicht, aan het classicisme. Over het hele gedicht hangt, ten tweede, een romantische avondstemming met wat Weltschmerz ("treurig"). Ten derde, de beschrijving van deze nachtscène doet hij realistisch. Wat hierbij opvalt, is de suggestie van actie, beweging, mutatie in het oproepen van dit geheimzinnige nachtgebeuren. Dat blijkt uit het volgende: "avonden" is een werkwoord, de zon is aan het zinken, de geuren verspreiden zich, de stilte stijgt op, gelijk met het vallen van de avond en de nacht dooft de dag. Dan is er het sensitivisme van het "geurig reukwerk" naar betekenis en binnenrijm. Sensitivisme ook in beeld en stafrijm van het laatste vers: de sterke geur van de dagkeers associeer je wat graag met wierook of met het parfum van lindebloesems. En eindelijk begint de sprekende rijkdom van het symbolisme met de stafrijmen uit v. 1-2: trage en treurig zinkt de zonne nederwaard. Maar het laatste vers zet hierbij toch de kroon op het werk. In het tot ritueel gepromoveerde symbool van het haast priesterlijke uitnijpen gaat de buitenwaartse blik van de waarnemer definitief naar de binnenwaartse over. Deze regel formuleert dan ook de kernidee in de vorm van een contrastrijke (dag - nacht), maar nu vanzelfsprekend geworden metafoor vol nachtelijke symboliek: Novalis (Hymnen an die Nacht) en Verlaine (Chanson d' automne) in één vers!

NATUUR

Wolkenwarrel en appelkleurig feest

Titel en thema van Jam sol recedit (R. 184, 05-05-1897), het eerste gedicht van dit eerste deel, heeft Gezelle van een hymne uit zijn brevier. In dit vers wordt een zonsondergang op een impressionistische manier beschreven. De dichter zorgt meteen voor zintuiglijke stemmingskunst door het opwekken van plastische ritmiek en picturale dynamiek in de eerste vier verzen. Het westerlicht is een wolkenspel, de westerlucht een appelkleurig feest. Dan wordt de zinkende zon verpersoonlijkt aan het werk gezet: ze zorgt voor kleur- en lichteffecten (v. 5-8). Die hele natuurbeschrijving zit, ten derde, weelderig in het contrast van morgenstorm en avondrust gevat. Ze culmineert in een apotheose vol beeldspraak: de vergelijking van de slotverzen (v. 9-12) en de definitieve verpersoonlijking van de laatste regel. Dit taaltafereel wordt de lezer dwingend gepresenteerd met de nodige vertragingsmanoeuvres die hem tot intensief lezen verplichten. Ze bestaan uit een arsenaal aan inversies, tussenliggende bepalingen en werkwoordconstructies. Kortom, een impressionistisch licht- en kleurenfestijn in een kenschetsende Gezelletaal.

Dageraad bij hoognoen

De Dageraad (VD7J33 - Kortrijk, 8/9-03-1898), het tweede gedicht van dit kapittel, is een breed uitgesponnen paradox: een dageraad bij hoognoen (Zie verder: A. Koestler, Darkness at Noon!). Weer leidt de dichter de "poetieke gedachte" (A. Rodenbach) doelgericht naar het slotakkoord van het laatste vers: de dageraad die dat eigenlijk niet is! De uitleg van die paradox zit gevat in vaste, symmetrische wendingen (v. 2-3, 5-6, 7-8, 16-17, 19-20, 25-26). Toch maakt Gezelle het de lezer erg moeilijk met de vele tussenzinnen, die de definitieve verklaring telkens weer uitstellen (v. 8, 10-11, 16, 19-20, 22-24, 26-30). Vooral in de laatste strofe is dat het geval. Zo krijgt dit gedicht iets moeilijks en meanderachtigs. De lezer is dan ook weer genoodzaakt bepaalde versregels telkens weer opnieuw te lezen. Het cryptische van de moderne poëzie is in aantocht!

Nog op drie andere manieren is Gezelle hier modern. In de eerste plaats komt hij, nagenoeg honderd jaar na Goethe, met een wetenschappelijke verklaring van het verschijnsel kleuren voor de dag: "een dichtje op mijn ondervinden van 't gene men [...] couleurs complementaires heet". Zoveel jaren na de Duitse dichter wordt dus ook Gezelle geboeid door de werking van het licht en de rol ervan in het ontstaan van de kleuren. Ook modern is, ten tweede, de registratie van de vertekende waarneming. De ik-figuur ziet niet wat hij ziet: het waargenomen licht van de zon zet alle kleuren op zijn kop en het creëert op die manier een ander landschap voor de dichter. Zodat er zich ook een ander tijdstip van de dag voor zijn ogen ontrolt: 't is dageraad bij hoognoen! Meer in detail blijkt het wit van die ene wolk niet meer te evenaren. Integendeel, zo wit is het felle, pralend stralen van het zonnelicht op die ene wolkenrand, dat dit wit witter wordt dan 't witte wit van verse koemelk, witgewassen schapenwol en verse sneeuw. En zo superlatief hyperbolisch klinkt Gezelles gévers, dat het zonnewit van de wolk er a.h.w. "witter wast" dan wat moderne (wit)wasprodukten vermogen! En 't allerzwartste kolenzwart van de brevierpagina's wordt door de "dolende" ogen van de dichter vermiljoen en hun rode letters slaan groen uit. Het water van Leie en van bijrivieren en de haar omringende bomen worden door hetzelfde zonnelicht in een reuzentafereel als dat van Claus' Koeien in de Leie herschapen. Die buitenwaartse blik op licht en kleur heeft, ten derde, Gezelles binnenwaartse blik geactiveerd. Dankzij zijn "oogen die willen dolen". Al wordt dat dwalen buiten de context van bet gedicht wetenschappelijk verklaard: wetenschappelijker nog dan Goethe vroeger in staat was te doen. Wat een machtige definitie voor de ogen van de expressionistisch bezig zijnde dichter of schilder: het gaat om "oogen die willen dolen", die door een haast erotische zinnenervaring zo hyperactief geprikkeld zijn, dat ze op een dwaalspoor zijn gebracht en de dichter verplichten die dwaling te vertalen in een verkleurde, ja herkleurde versie van bet expressionistisch ervaren landschap, dat van hoognoen in een dageraad terecht gekomen is. Want wat is het resultaat van die binnenwaarts geworden ruimtebeleving? Het is een weliswaar vertekende, maar "waardere werkelijkheid" (Van Gogh). Het verschijnsel middag is tot dageraad omgetoverd. Laat een 19de-eeuwse, academisch geschoolde, traditionele kunstschilder nit die tijd De Dageraad naar de letter naschilderen, wedden dat het een schilderij op zijn Claus zal worden en dus een modern schilderij tussen im- en expressionisme... luminisme dus. En dat tegen de schildersvoorkeuren en -gewoonten van de aan het werk gezette zondagsschilder in!

BOVENNATUUR

Eenvoudige diepzinnigheid

Het vroeger bekende kinderlied O liefste Jesu zoet (VDSG14 - 1897), op tekst van Gezelle, is in de eerste persoon vanuit het perspectief van een (eerste communie-)kind geschreven. Weer brengt Gezelle de poëtische gedachte trefzeker op haar plaats. Het biddende verlangen naar hartenruil met Jezus loopt op de hartenwens van het kind uit: zijn ziel verenigd te voelen met die van Jezus zelf. Maar deze uitleg staat eigenlijk al haaks op wat dit lied op de rand van het sentimentele vertolkt. Want de eenvoudige verwoording van zoveel diepzinnigheid doet onwillekeurig denken aan latere, "zakelijke" dichters als Elsschot, Minne, Slauerhoff en Nijhoff. Bovendien stoot de lectuur enkele keren op een modern klinkende beeldspraak, die de lezer in zijn diepste existentiële zielennood ontroert. Dat is devotionele poëzie van de beste soort, want pure poëzie die De Wolken en Novalis, beide van Nijhoff, evenaart in het alternerende spel van beeld en tegenbeeld. Totdat zich het tweede in het eerste verliest. Kan een dichter mystiek verlangen naar eenwording zo simpel zeggen in de ultieme suggestie van de gelijktijdig en eenstemmig geworden hartenklop? Natuurlijk! Daarom kreeg dit lied dan ook geen plaats in druk en herdruk van Zingt.Iubilate!

Oceanic Sense

Het begrip oceanic sense komt van Freud. In zijn Beschouwingen over Cultuur. Het onbehagen in de Cultuur heeft hij het over "de toekomst van een illusie". Met die begoocheling bedoelt hij de godsdienst. In dat verband verwijst hij naar een brief van Romain Rolland, een Nobelprijswinnaar voor literatuur. Het blijkt dat deze laatste het met Freud erover eens is dat "godsdienst een illusie" is, maar hij betreurt het, dat de beroemde psychiater de bron van godsdienstigheid niet naar waarde schat. En die bron is "het bijzondere gevoel, de opmerkelijke gewaarwording van de `eeuwigheid', van iets dat onbegrensd, onbeperkt, a.h.w. `oceanisch' is". lets onpeilbaar diep en eindeloos wijd als de oceaan dus.

In wat volgt wordt oceanic sense behandeld, zoals het in Darkness at Noon van Arthur Koestler en In speculo (VD7J6-16-04-1897) van Gezelle in zijn door Freud omschreven betekenis terug is te vinden. Eerst komt Darkness at Noon aan de beurt. Aan deze beroemde roman schreef Koestler van oktober 1938 tot april 1940. Het boek is gesteund op de beruchte zuiveringsprocessen uit de tijd van Stalin, de beruchte dictator van de Sovjet-Unie, en gaat over Roebasjow, na de eerstgenoemde de nummer twee van de communistische partijleiders. Ook Roebasjow wordt uiteindelijk aangehouden, gehoord, ter dood veroordeeld en terechtgesteld. Aan bet eind doet deze roman denken aan de kruisdood van Christus, zoals die, onder meer, door Matteus beschreven wordt en er "[v]anaf het zesde uur [...] een duisternis [viel] over het hele land, tot aan het negende uur toe" (27,45). Is het voor Roebasjow ook "nacht op de middag"? Want ook hij gaat gefusilleerd worden, hoewel hij weliswaar de verwezenlijking van het staatsprogramma volgens de partijlijn heeft nagestreefd, maar uit gewetensnood toch schuld bekent, omdat hij meent hoe dan ook de Sovjetstaat naar de geest verraden te hebben.

In de isoleercel heeft hij tijd voor een "zuiverend" gewetensonderzoek, waarin hij de concrete situatie van zijn politiek optreden overziet. Hij stelt vast dat hij aan de bevrijdende klassenstrijd naar behoren heeft meegewerkt. Toch knaagt het aan zijn geweten, dat het blinde nastreven van de communistische partijdoelen in de loop der jaren zoveel onmenselijk lijden veroorzaakt heeft. Was het niet heilzamer geweest de puur naar de partijvoorschriften gevoerde strijd voor de ontvoogding van de arbeidersklasse op een menselijker manier aan te pakken? Hij zit dan ook, net voor zijn terechtstelling, te tobben over bet verschil tussen zinvol en zinloos lijden, ook in de gevoerde klassenstrijd. Dat muizeneren leidt hem naar de term oceanisch gevoel, naar de man die hem formuleerde (Freud!) en naar de diepere uitwerking ervan. (*)

"Soms kon hij onverwacht antwoord geven op een wijsje, of zelfs de herinnering aan een melodie, of van de gevouwen handen van de Pieta, of van bepaalde scenes uit zijn jeugd. Alsof een stemvork aangeraakt werd, waren er dan antwoord gevende trillingen, en wanneer dit eens begon, werd een toestand geschapen, die de mystici `extase' en de heiligen `contemplatie' noemden; de grootste en eenvoudigste van de moderne psychologen had deze toestand als een feit erkend en het oceanische gevoel genoemd. En inderdaad, je persoonlijkheid loste op als een korrel zout in de zee; maar terzelfder tijd scheen de eindeloze zee vervat te zijn in de korrel zout. De korrel kon niet langer gelokaliseerd worden binnen tijd en ruimte. Het was een toestand, waarin het denken zijn richting verloor en in een kring begon te gaan als een kompasnaald bij de magnetische pool; totdat het ten slotte losraakte van zijn as en vrij in de ruimte zwierf, zoals een lichtbundel in de nacht; en totdat het scheen dat alle gedachten en alle gevoelens, zelfs pijn en vreugde zelf, slechts spectrale lijnen waren in het prisma van het geweten". [A. Koestler, Nacht op de middag (vert. Koos Schuur), Brussel, 1973, pp. 227-28]

Uit Gezelles bundel Laatste Verzen (1901) komt "In Speculo". Ook in dit aangrijpende hoogtepunt van Gezelles gave dichtwerk weerklinkt Freuds merkwaardige gewaarwording van de eeuwigheid. De ik-figuur wordt overvallen door een eeuwwendegevoel (1897!), een bestaansangst bij bet besef, dat de eeuw die voor de deur staat allerlei dreiging in zich bergt. Die overtuiging gaat gepaard met een onblusbaar "zielgezucht" naar "eene eeuwigheid", dat al zweemt naar oceanic sense:

Daar komt toch eens,
ten oosten uit, een dagen,
een dageraad,
eene eeuwigheid, die niet
meer weg en kan
noch weder, noch vertragen
het zielgezucht,
dat zoekt en niet en ziet.