Inleiding

Sociale diersoorten -o.a. bijen, mieren en termieten- wekken reeds eeuwenlang de aandacht.
De mysterieuze manier waarop ze zich organiseren, zodat ieder individu zijn plaats inneemt in de kolonie en zo ieder op zijn manier het doel van de volledige kolonie nastreeft is verbluffend.

De meest merkwaardige van deze sociale dieren zijn waarschijnlijk termieten.
Waarschijnlijk bestaat deze soort reeds meer dan 200 miljoen jaar, waardoor ze reeds langer bestaan dan de andere sociale diersoorten. Deze 'witte mieren' zijn meestal blind en eten cellulose: dood hout, zaden, gras enz. 
Een kolonie is  verdeelt in kasten, waaronder soldaten die voor de verdediging zorgen en veelzijdige werksters.
In de kolonie wordt er voor het uitvoeren van de taken geen onderscheid gemaakt tussen mannelijk of vrouwelijk.
In het centrum van de kolonie leeft de koningin met een koning.
Termietenlarven nemen al actief deel in de samenleving, ze groeien door een reeks van vervellingen langzaam naar de volwassenheid, ze ondergaan geen metamorfosisch popstadium.
De nesten van termieten kunnen indrukwekkende bouwwerken vormen, die bij sommige soorten wel tot 6 meter hoog kunnen worden. Deze bouwwerken worden zorgvuldig gemaakt door de werksters, ze bevochtingen kleine klompjes aarde en plaatsen deze op de juiste plaats en laten het dan opdrogen zodat het hard wordt.

Sommige termieten zijn zeer gevoelig voor magnetische velden, de kompastermieten bouwen hun nest steeds volgen dezelfde orientatie.

Vragen

De hamvraag hier is hoe weten deze blinde termieten waar en hoe ze moeten bouwen?
Hoe verloopt de organisatie van het geheel? Als bogen worden gemaakt dan beginnen de termieten aan beide kanten en werken ze naar elkaar toe tot de bogen perfect aansluiten.
Wie bepaalt het plan van het bouwwerk? 
Hoe wordt bepaald welke secties worden gebouwd voor de koninginnecel, de schimmeltuinen en de luchtschachten?
Het geheel hier is duidelijk meer dan de som van de individuele delen.
Zou dit geheel kunnen gecoördineerd worden door morfogenetische velden in hun hiërarchie?
Tegenwoordig probeert men het gedrag van een kolonie zoveel mogelijk weer te geven door computerprogramma's, die het gedrag van het geheel beschijven. Ook al kunnen die een zeer goed benaderend beeld geven, toch kan er tot op heden niet verklaard worden hoe dit vertaalt kan worden naar puur materiële, biologische interacties binnen het zenuwstelstel van één individu in de kolonie. Ze beschijven eerder de hogere orde groepsgeest.

Experimenten

In verschillende experimenten werd reeds het bouwgedrag van termieten beobserveerd.

In een laboproef werden doorzichtige bakken met termieten in een 4x4 opstelling geplaatst, met een kleine ruimte tussen de verschillende bakken. Er werd opgemerkt dat de galerijbouw zich vooral voordeed aan de kanten die niet aan een andere bak termieten grensden. Hoewel de termieten blind zijn, ervaarden ze duidelijk de aanwezigheid van hun soortgenoten, als de bakken verder van elkaar werden geplaatst dan nam de galerijbouw toe. De gallerijbouw nam ook toe als de kanten van de bakken met zilververf werden geverf, of als er aluminiumplaten tussen de bakken werd geschoven. het zou wel kunnen dat de termieten een elektrische aura rond zich heen genereren die hun aanwezigheid verraad. een metale afscherming blokkeert dit veld.

De Zuidafrikaanse Eugène Marais heeft meer doorgevoerde experimenten gedaan, met betrekking tot de groepsziel binnen de kolonie.
Als een grote staalplaat door een termietenheuvel wordt geduwd, met aan de ene kant de koninginnecel. Hierdoor wordt de kolonie in 2 geïsoleerde delen verdeeld.
En men vernietigt aan beide zijde een deel van de termietenheuvel, dan zullen de de twee gemeenschappen elk aan hun zijde beginnen te bouwen, zonder rechtstreeks contact te hebben met de ander kant. Als de termietenheuvel terug hersteld is, en de staalplaat wordt verwijderd, dan sluiten de bouwsels van beide gemeenschappen perfect aan. 

Eugène Marais zegt ook proeven te hebben gedaan, die aantonen dat als de koninging gedood wordt de actviteiten aan beide kanten van de staalplaat onmiddelijk ophouden.

Nieuwe experimenten

Sheldrake stelt voor de experimenten van Marais nog eens over te doen.
In de beschrijving van de Marais, wordt er op geen enkele manier beschreven hoe de staalplaat verwijdert kan worden zonder het bouwwerkt teveel te verstoren. In de huidige tijd kan men via de moderne meettechnieken veel gemakkelijker de perfectheid van het bouwsel verifieren.

De tweede proef van Marais zou ook kunnen verklaard worden gewoon door de normale manieren van communiceren tussen dieren, bv. door geluid of geurstoffen. Door bij deze experimenten gebruik te maken van geur- en geluidsblokkerende stoffen zou de stelling dat een morfogentisch veld voor de organisatie zorgt in kracht toenemen.
Men zou ook kunnen nagaan wat de invloed is als de koningin wordt verwijderd en eventueel nadien vernietigd, zou dit nog steeds doordringen tot de gemeenschap?
Als men een deel van de kolonie zou afzonderen, zou deze dan ook nog onder de invloedsfeer opereren en manipulaties van de koningin ervaren?

In onze streken zouden dit soort experimenten ook met mieren of bijen gehouden kunnen worden, maar met termieten zijn ze eenvoudiger uit te voeren. 

	Sheldrake online: Official Sheldrake homepage
	Seven Experiments That Could Change the World